به گزارش پزشکین به نقل رادینا سلامت رؤیای فرزندآوری و در آغوش کشیدن نوزاد آنقدر شیرین است که هر زن و مردی آرزوی تجربهی آن را دارد. اما گاهی شرایط نامساعد متأثر از سبک زندگی مدرن و عواملی مانند بالا رفتن سن زوجها در زمان اقدام به بچهدار شدن، موانعی را بر سر راه آنها ایجاد میکند که این تجربهی شیرین در حد یک رؤیا باقی میماند. در دهههای اخیر که مطالعات پزشکی گستردهای بر روی علل ناباروری زنان و مردان انجام میشد، مشخص شد بسیاری از خانمها به این دلیل امکان بارداری ندارند یا در هر بارداری دچار سقط جنین میشوند که رحم آنها مناسب رشد جنین نیست. به همین دلیل، راهکاری که برای این دسته از بانوان پیشنهاد شد استفاده از یک رحم جایگزین برای رشد و تولد کودکشان بود. در این مقاله بررسی میشود که رحم اجارهای چیست و چه قوانینی برای استفاده از آن در ایران وجود دارد؟
چرا رحم جایگزین به درمانهای باروری اضافه شد؟
در وقوع بارداری مؤلفههای مختلفی اثر دارند که اختلال در هر کدام از آنها فرایند فرزندآوری را دچار اختلال میکند. در درجهی اول مهم است که تخمکهای کافی و باکیفیت در تخمدان زن وجود داشته باشد و در کنار آن، بدن مرد نیز اسپرمهای قوی و سالم تولید کند. اما همهچیز به اینجا ختم نمیشود. لقاح تخمک و اسپرم و آغاز رشد جنین، در اندام زنانهای به نام رحم صورت میگیرد که محل نگهداری و حمایت از جنین تا زمان تولد آن است. اگر این ارگان داخلی دارای شکل ناهنجار و بیماریهای جدی باشد یا حتی وجود نداشته باشد، در آن صورت چگونه میتوان بچهدار شدن را تجربه کرد؟
پزشکان متخصص توانستهاند با روشهای مدرن برای دسترسی به ذخیره تخمدانی زنان، تخمکهایی را که به طور طبیعی یا توسط داروهای هورمونی به بلوغ رسیدهاند از بدن بانوان استخراج کنند. هر کدام از این تخمکها قابلیت لقاح با یک اسپرم در محیط آزمایشگاه را خواهند داشت و حتی میتوان آنها را برای درمانهای آینده فریز کرد. بنابراین در زنانی که تخمکهای سالم و کافی دارند اما رحم آنها اجازه بارداری نمیدهد، میتوان ضمن استخراج تخمکهایشان، از یک رحم دیگر برای رشد و تولد جنین استفاده کرد.
نحوه استفاده از رحم جایگزین
پیش از اقدام به استفاده از روش رحم جایگزین برای بارداری، باید معاینات و آزمایشهای لازم بر روی زوج متقاضی جهت اطمینان از صلاحیت و آمادگیهای آنها انجام شود. با کسب تأییدات پزشکی، اجارهدهنده رحم انتخاب میشود که میتواند به پیشنهاد خود زوجین یا با معرفی مراکز درمان ناباروری تعیین گردد. در صورتی که داوطلب اجاره رحم، تمام آزمایشها را با موفقیت پشت سر گذاشته و آمادگی او مورد تأیید قرار گیرد، درمان آغاز میشود.
در روش رحم اجارهای معمولاً تخمک و اسپرم از زوج متقاضی دریافت میشود و پس از لقاح در آزمایشگاه به رحم اجارهدهنده انتقال مییابد که در این حالت، ارتباط ژنتیکی صددرصد بین کودک و والدین او وجود دارد. اما گاهی به دلیل مشکلات تخمک زن یا اتمام ذخیره تخمدان او، اجارهدهندهی رحم میتواند اهداکننده تخمک هم باشد یا اینکه تخمک از فرد دیگری دریافت شود.
استفاده از رحم جایگزین برای چه کسانی مناسب است؟
لزوماً همهی زنان نابارور، متقاضی استفاده از رحم جایگزین محسوب نمیشوند. در برخی بانوان، ناهنجاریهای ظاهری و مادرزادی رحم مشاهده میشود که از جمله آنها باید به رحم تکشاخ، رحم دوتایی یا دوگانه، رحم قوسی، رحم سپتومدار یا دیوارهای و… اشاره کرد. برخی از این ناهنجاری مانع از رشد جنین میشوند یا در صورت رشد نیز خطر زایمان زودرس و سقط جنین را افزایش میدهند که در این صورت، استفاده از رحم جایگزین توصیه میگردد.
همچنین در خانمهایی که دچار چسبندگی شدید و غیرقابل درمان رحمی، سقط مکرر با دلیل نامشخص، سابقه جراحی خارجسازی رحم و… باشند امکان بارداری وجود ندارد و صرفاً میتوان از یک رحم جایگزین برای فرزندآوری استفاده کرد. البته در برخی موارد، بانوان به میل خود و به دلیل عدم آمادگیهای فردی و روای برای گذارندن دوران بارداری، به سراغ یک رحم جایگزین میروند که در صورت تأیید پزشک، امکان انجام این روش وجود خواهد داشت.
مراحل انتخاب رحم اجارهای برای بارداری
برای اطمینان از مناسب بودن تکنیک رحم جایگزین برای بارداری، لازم است زوج در گام اول به یک پزشک متخصص یا کلینیک معتبر مراجعه کنند. سپس مشاورههای لازم درباره روند اجاره رحم ارائه میشود و پرونده پزشکی زوج مورد بررسی قرار میگیرد. اگر زن به دلیل ضعف و کمبود تخمکهای خود نیازمند تخمک اهدایی باشد، در گام بعد باید یک اهداکننده تخمک تعیین شود یا از بانک تخمکهای فریزشده، بهترین گزینه انتخاب گردد.
در مرحلهی بعد، کاندیدای اجاره رحم از طریق زوج متقاضی به کلینیک معرفی میشود و یک کلینیک یک فرد مناسب را به آنها پیشنهاد میدهد. در صورتی که آزمایشهای پزشکی و روانپزشکی اجارهدهنده نیاز به تکمیل داشته باشد، فرایند آن آغاز میشود. در ادامه، قراردادها توسط خود طرفین یا وکلای آنها به امضا میرسد و تیم پزشکی به سراغ شروع درمان میرود.
در بیشتر متقاضیان رحم جایگزین، فرایند لقاح در آزمایشگاه انجام شده و یک یا چند عدد از رویانهای حاصل از طریق تکنیک IVF به رحم انتخابی منتقل میگردد. البته پیش از انتقال جنین نیز فرد اجارهدهنده رحم تحت تزریقات هورمونی قرار میگیرد تا رحم او برای پذیرش و رشد جنین آماده شود. در دوران بارداری، اجارهدهنده رحم تحت حمایتهای مالی و غیرمالی لازم قرار میگیرد و سرانجام پس از تولد کودک، طی فرایندی قانونی او را به والدین حقیقیاش تحویل میدهد.
روند قانونی اجاره رحم در ایران چگونه است؟
با وجود عدم اطلاع برخی از زوجهای نابارور در خصوص روشهای جایگزین بارداری، رحم اجارهای در ایران کاملاً قانونی است و تحت شرایط حقوقی و پزشکی مشخصی امکان انجام آن برای زوجهای دارای مشکل مرتبط وجود دارد. از آنجایی که فرد اجارهدهنده رحم هیچگونه حقوق قانونی نسبت به نوزادی که به دنیا میآورد نخواهد داشت، لازم است پیش از آغاز درمان یک توافقنامه حقوقی بین طرفین امضا شود.
با عقد این قرارداد، اجارهدهنده متعهد میشود که پس از زایمان، کودک را به زوج متقاضی تحویل دهد و هیچگونه ادعایی درباره او نداشته باشد. همچنین در این قرارداد، زوج تعهد میدهند که مبلغ مشخصی از حمایتهای مالی را در طول ۹ ماهه بارداری، از فرد اجارهدهنده رحم داشته باشند.